Prace pozłotnicze wymagają spoiwa dopasowanego do techniki, podłoża i czasu pracy. Kategoria obejmuje materiały do przygotowania zaprawy klejowo-kredowej, pulmentu i wody klejowej oraz kleje używane bezpośrednio pod płatki złota, srebra i szlagmetalu. Dobór odpowiedniego rodzaju wpływa na...
Prace pozłotnicze wymagają spoiwa dopasowanego do techniki, podłoża i czasu pracy. Kategoria obejmuje materiały do przygotowania zaprawy klejowo-kredowej, pulmentu i wody klejowej oraz kleje używane bezpośrednio pod płatki złota, srebra i szlagmetalu. Dobór odpowiedniego rodzaju wpływa na przyczepność, gładkość warstw i możliwość polerowania.
Klej pozłotniczy nie pełni jednej funkcji. W tradycyjnym gruncie pozłotniczym, czyli warstwie przygotowawczej pod złocenie, wiąże kredę i kolejne warstwy, a przy złoceniu płatkami metalu decyduje o czasie, w którym podłoże osiąga właściwą lepkość. Asortyment odpowiada potrzebom pracowni konserwatorskich, pozłotniczych, ikonopisarskich i rzeźbiarskich.
Zastosowanie kleju pozłotniczego w technikach tradycyjnych i nowoczesnych
Kleje pozłotnicze łączy jedno zadanie: utworzenie warstwy roboczej, która utrzyma metal i nie zaburzy wykończenia powierzchni. Różnice pojawiają się na etapie technologii, bo inne wymagania ma pulment, czyli podkład pod złocenie na poler, a inne złocenie płatkami na warstwie lepkiej.
Kleje do zaprawy klejowo-kredowej, pulmentu i wody klejowej
Klej króliczy, klej skórny, klej kostny perełka i klej rybi należą do tradycyjnych spoiw stosowanych przy przygotowaniu zapraw. Po namoczeniu i podgrzaniu tworzą roztwór służący do wiązania kredy w gruncie pozłotniczym i pulmencie. Woda klejowa przygotowana z tych surowców jest stosowana również przy złoceniu złotem w pudrze.
Żelatyna w arkuszach ułatwia porcjowanie małych ilości i powtarzalne przygotowanie roztworu.
Mixtion akrylowy i mixtion olejny pod płatki metalu
Mixtion, czyli klej do przyklejania płatków metalu, nie służy do sporządzania zaprawy. Tworzy cienką, lepką warstwę bezpośrednio pod płatki złota, srebra, aluminium lub szlagmetal, czyli metal imitujący złoto. Mixtion akrylowy bazuje na wodzie i żywicy akrylowej, a mixtion olejny na oleju żywicznym lub lnianym.
Różnice między klejami zwierzęcymi
Dobór kleju zwierzęcego zależy od sztywności podłoża, sposobu gruntowania i twardości warstwy po wyschnięciu. Klej króliczy i klej skórny są standardem przy tradycyjnych zaprawach na drewnie i gipsie. Klej kostny bywa stosowany tam, gdzie oczekiwana jest twardsza warstwa, a klej rybi tam, gdzie roztwór trzeba przygotować delikatniej i pracować spokojniejszym tempem.
Praktyczne różnice widać po rozpuszczeniu kleju. Jednorodny roztwór bez grudek, przewidywalne pęcznienie i stabilna lepkość ułatwiają zachowanie powtarzalnej receptury kolejnych warstw.
Dobór systemu do podłoża i czasu pracy
Podłoże chłonne wymaga wcześniejszego uszczelnienia, a warstwa pod złocenie powinna być czysta, odkurzona i odtłuszczona. Surowe drewno, gips i kamień zwykle potrzebują gruntu pozłotniczego, bo dopiero stabilna baza pozwala równomiernie rozprowadzić klej. Czas oczekiwania przed aplikacją płatka zależy od wybranego systemu.
| Rodzaj kleju | Typowe zastosowanie | Podłoża | Czas dojścia do lepkości |
| Klej zwierzęcy |
zaprawa klejowo-kredowa, pulment, woda klejowa |
drewno, gips, grunt kredowy |
zależny od stężenia i temperatury |
| Mixtion akrylowy |
złocenie i srebrzenie płatkami przy krótszym cyklu pracy |
zagruntowane podłoża, papier, ceramika |
zwykle około 15-30 minut |
| Mixtion olejny |
tradycyjne złocenie na większych formach i detalach |
ramy, figury, kamień, litery wykute w kamieniu |
zwykle około 3-12 godzin |
Równomierna, cienka warstwa kleju daje lepszy efekt niż nadmiar materiału. Warstwa powinna być ciągła, bez kałuż i suchych prześwitów, bo oba te błędy pozostają widoczne pod płatkiem. Zbyt gruba powłoka wydłuża schnięcie i utrudnia uzyskanie czystej krawędzi przy zdobieniach.
Cechy, które decydują o jakości kleju do złoceń
Klej pozłotniczy powinien zachowywać się przewidywalnie od przygotowania roztworu do przyłożenia płatka. O jego jakości świadczą czystość spoiwa, stabilność warstwy klejącej i powtarzalność pracy.
W codziennej praktyce znaczenie mają:
- równomierne pęcznienie surowca, które ułatwia przygotowanie jednorodnej masy,
- klarowny roztwór po podgrzaniu, ponieważ nie pozostawia zanieczyszczeń w gruncie i pulmencie,
- stabilna lepkość w czasie pracy, pozwalająca powtarzalnie nakładać płatki złota,
- zgodność z techniką, ponieważ polerowalny pulment wymaga innej warstwy niż baza wodna pod mixtion,
- czysta warstwa po wyschnięciu, od której zależą połysk, przyczepność i trwałość wykończenia.
Dobór najlepiej opierać na technice, rodzaju podłoża i czasie pracy. Taki podział pozwala oddzielić kleje do przygotowania zapraw od systemów pod płatki metalu.
FAQ
Jakie rodzaje klejów pozłotniczych opisano i jakie mają zastosowania?
W artykule wyróżniono kleje zwierzęce (króliczy, skórny, kostny, rybi) do zaprawy klejowo-kredowej, pulmentu i wody klejowej oraz mixtiony (akrylowy i olejny) stosowane bezpośrednio pod płatki metalu.
Jaka jest praktyczna różnica między mixtionem akrylowym a olejnym?
Mixtion akrylowy bazuje na wodzie i żywicy akrylowej, daje krótszy cykl pracy (ok. 15–30 min) i pasuje do zagruntowanych podłoży; mixtion olejny na oleju lnianym schnie dłużej (ok. 3–12 h) i używany jest przy większych formach.
Na co zwracać uwagę przy wyborze kleju zwierzęcego i przygotowaniu roztworu?
Dobór zależy od sztywności podłoża, sposobu gruntowania i oczekiwanej twardości warstwy. Ważne są jednorodne pęcznienie surowca, klarowny bezgrudkowy roztwór, powtarzalne porcjowanie (arkuszowa żelatyna) i stabilna lepkość.